Beluister De KNVI Podcast - Kafka in de overheidsinformatie - Arjan Widlak

Kafka wist als geen ander te verwoorden hoe het voelt om tegenover een anonieme macht te staan, met onduidelijke regels en volledige afhankelijkheid. Stichting Kafkabrigade onderzoekt precies die situaties: niet of één wet op zichzelf werkt, maar of het geheel nog klopt zodra alle organisaties samenkomen bij één burger. Het onderzoek wordt betaald uit opdrachten voor overheden; in al die jaren is Widlak maar één keer gevraagd een formulering aan te passen.

Die situaties ontstaan aan de achterkant van de overheid. Wat aan de voorkant mogelijk is, de formulieren en mijn-portalen, wordt bepaald door registers en koppelvlakken die vooral zijn gebouwd voor gegevensuitwisseling tussen overheden onderling. Zijn onderzoek voor de Belastingdienst naar interfererende regelingen laat zien wat dat betekent: werkgever, gemeente, UWV en pensioenfonds houden allemaal belasting in, maar niemand kent je totale inkomen. Heffingskortingen modificeren bovendien de schijven, waardoor de belastingdruk geen trap is maar een berglandschap. De burger houdt zo vooral een informatieprobleem.

In Nieuw Land, een ontwerp voor de digitale rechtsstaat, schetst de denktank Achterkant van de Overheid een antwoord langs vier ingangen: nieuwlands organiseren (informatiemacht spreiden over de staatsmachten), nieuwlands registreren (de rechtstoestand vastleggen voor alle belanghebbenden), nieuwlands ontwerpen (systemen bouwen voor burger, wetgever en rechter) en de wetgeving die daarbij hoort, inclusief de ontbrekende hiërarchie in regels.

De haalbaarheid zit in de pijn die uitvoeringsorganisaties zelf uitspreken, onder meer via de Staat van de Uitvoering. Eerste stap: een ontwikkelagenda, in de geest van de Deltawerken, waarin organisaties zich afvragen wat dit voor hen betekent.

>> Beluister S2: aflevering 47